PROF DR METİN ÖZATA

Guatr hastalığı  ülkemizde çok yaygındır.Boynumuzda  bulunuman T3 ve T4 isimli tiroid hormonlarını  salgılayan tiroid bezi buyumesine guatr denir.  Guatr tedavisini Endokrinoloji uzmanları yapar. Tedavi ilaçla olur. Guatr içinde nodül varsa buna nodüllü guatr veya noduler guatr denir

BASİT GUATR

Salgıladığı tiroid hormonları normal olduğu halde büyümüş tiroid bezine basit guatr denir. İçerisinde nodül olmadan tiroid bezinin olduğu gibi büyümesine düz veya basit guatr denir. Guatrın içinde nodüller varsa bunlara bu defa nodüler guatr denir. İyot yetmezliği dünyada en sık guatr nedenidir. İyot yetmezliği nedeniyle oluşan guatr ilk yıllarda düz bir büyüme şeklindedir; yani içinde nodül yoktur. Çocukluk ve ergenlik döneminde guatrda nodül pek bulunmaz. Ancak tedavi edilmez ve iyot eksikliği devam ederse ileri yaşlarda guatr hem büyür hem de içinde nodüller oluşur. Bu nodüller ileride aşırı hormon salgılama özelliği kazanarak hipertiroidi dediğimiz kanda tiroid hormonlarının aşırı çalışmasına neden olabilirler.

İyot yetmezliğine bağlı guatrı olan kişilerin kanlarında T3 hormonu hafif artar, TSH hormonunda biraz artış olabilir ve T4 hormonu biraz düşük çıkar.
Bir toplumda 6-12 yaş arası çocukların % 5’den fazlasında basit guatr varsa buna endemik (yaygın) guatr denir. Endemik guatr iyot yetmezliği olan bölgelerde sık görülür. Bu oran % 5 den az olursa sporadik (seyrek görülen) guatr ismi verilir. Sporadik guatr ise iyot yeterli bölgelerde görülür.

Guatr kadınlarda erkeklerden 4-5 kat daha fazla görülür. Gençlik çağında da kızlarda erkeklere göre daha fazla görülür. Türkiye’de guatr sıklığı bölgelere göre değişmek üzere % 5-56 arasında değişmektedir. Görüldüğü gibi bu çok yüksek bir orandır.
İyot yetmezliği olan bölgelerde guatr daha fazladır. Özellikle dağlık bölgelerde toprakta iyot az olduğundan guatr daha fazla görülür. Bilinenin aksine kara lahana yenmesiyle guatr oluşumu arasında bir ilişki yoktur.

Selenyum yetmezliği de ülkemizde önemli bir problemdir. Yaptığımız bir çalışmada guatrlı kişilerde selenyum düzeyinin düşük olduğunu saptadık.

Guatr nedenleri:
a)İyot yetmezliği
b)Selenyum yetmezliği
c)Genetik eğilim veya ailede guatr olması
d)Tiroid bezinin iltihabi hastalıkları (Hashimoto veya tiroiditler)
e)Psikiyatrik hastaların kullandığı lityum ilacı
f)Soya yağı veya fasulyesi fazla yemek (iyot yetmezliği ile beraber)
g)Tiroid hormon oluşumundaki genetik bozukluklar
h)Sigara içmek
i)Demir yetmezliğine bağlı kansızlığı olanlar
j)Gebelik (iyot yetmezliği olan bölgelerde)
k)Beyinde bulunan hipofiz bezinden aşırı TSH hormonu salgılanması

İç Guatr, Dış Guatr Nedir?
İç guatr ve dış guatr tanımı halk arasında kullanılan tanımlamalar olup tıbbi bir anlamı yoktur. Guatrın göğüs boşluğu içine girmesi belki iç guatr olarak adlandırılabilir.


Bir Bölgede İyot yetmezliği Arttıkça Guatr Sıklığı Artar:
İdrarda atılan iyot miktarı o kişinin iyot durumunu gösterir. İdrarda iyot miktarı ölçülerek iyot yetmezliğinin şiddeti anlaşılabilir. İyot yetmezliği artıkça guatr sıklığı da artmaktadır. iyot miktarına göre guatr oluşma riski şu şekilde saptanmıştır: İdrar iyodu hafif derecede yetmezlik gösteriyorsa yani 50-99 mg/dl arasında ise bunların %5-20’sinde, orta dereceli iyot yetmezliği varsa (idrar iyodu 20-49 mg/dl arasında ise) bunların % 20-30’unda ve şiddetli iyot yetmezliği varsa (idrar iyodu < 20mg/dl olması) bu kişilerin % 30’undan fazlasında guatr gelişir.

Guatrlı Kişide Ne Gibi Şikayetler Olur:
Guatrlı hastaların çoğunda herhangi bir şikayet yoktur. Guatr çok büyük olursa nefes borusu ve yemek borusuna baskı yaparak öksürük ve nefes darlığı gibi şikayetler yapabilir. İyot yetmezliği aşırı ise tiroid bezi yetmezliği yani tiroid hormon salgılanmasında azlık (hipotiroidi) ve ona bağlı şikayetler olabilir. Hipotiroidi daha sonraki bölümlerde ayrı bir başlık halinde anlatılmıştır. Erken devrede ve çocuklukta yumuşak ve düz bir guatr vardır. Erişkinlerde ise her zaman guatr içinde nodüller ve kist oluşur. Tiroid hormon tetkikleri genellikle normal sınırlar içindedir. Başlangıçta guatr içinde nodül yokken yaşın artmasıyla nodüller ve kist gelişebilir. Volüm arttıkça yani guatr büyüdükçe TSH hormonunda azalma oluşur. Bu hastalarda anti-TPO antikoru kanda yüksekse o zaman guatrın Hashimoto hastalığı nedeniyle geliştiğini düşünürüz. Hashimoto hastalığı ile bilgileri daha detaylı olarak ilerdeki bölümlerde bulabilirsiniz.

Guatrlı Bir Kişide Hangi Tetkikler Yapılır?
Guatrı olan bir kişide serbest T3, serbest T4, TSH, anti-TPO antikor ve tiroid ultrasonu tetkikleri yapılır. İdrar iyoduna bakılarak iyot yetmezliği olup olmadığı anlaşılır. Ayrıca kanda selenyum düzeyi ölçülerek eksiklik olup olmadığı anlaşılır. İyot yetmezliği olan bölgedeki guatrlı kişilerde radyoaktif iyot uptake testinde yükseklik, total ve serbest T4 hormonlarının normal sınırlarda veya bazen düşük, olduğu görülürken, T3 hormon düzeyleri normal veya yüksek olabilir. TSH hormon düzeyleri ise normal veya yüksek olabilir. Anti-TPO ve anti-TG antikorları iyot yetmezliğine bağlı guatrda negatif iken, Hashimoto tiroiditine bağlı guatr varsa antikorlar yüksek olarak bulunur. Şiddetli iyot yetmezliğinde ise hipotiroidizm denilen tiroid yetmezliği gelişir ki, bu durumda TSH hormonu yüksek, T3 ve T4 hormonları normal düzeyin altına düşmüştür.

Guatr Nasıl Tedavi Edilir?
Basit guatrlı bir hastada iyot yetmezliği varsa iyotlu tuz verilir ve tiroid hormonu ilaçları ile tedavisi yapılır. Bu ilaçların dozunu yaşınıza göre ve diğer hastalıklarınızın olup olmadığına göre doktorunuz ayarlar. Bu ilaçların dozunu önerilen dozda almak çok önemlidir. Fazla alırsanız zararı olabilir.
Guatrlı kişilerde selenyum eksikliği varsa selenyum verilir.
Guatr içinde nodül varsa bunların tedavi ve değerlendirmesi için nasıl bir yol izlendiği kitabın ‘’Nodüler Guatr’’ bölümünde anlatılmıştır.
Plonjan guatr dediğimiz göğüs kafesine doğru girmiş guatrlarda hormonlar normal ise ameliyat yapılır.

iroid bezinin herhangi bir nedenle buyumesine guatr diyoruz. Tiroid bezinin buyuklugu saglikli kisilerde de bazi farkliliklar gosterir. Bu farkliliklarin nedenleri asagida verilmistir:
Tiroid bezi buyuklugunu belirleyen faktorler:

Beyinde bulunan hipofiz bezinden salgilanan TSH hormonu tiroid bezinin buyumesini etkiler. Asiri salgilanan TSH hormonu tiroid bezini uyararak buyumesini saglar; buna karsilik TSH az salgilanirsa bu defa tiroid bezi kucuk kalir.

Kisinin gida veya icilen sularla aldigi iyot miktari da tiroid bezi buyuklugunu etkilemektedir. Iyot alimi yetersiz olunca tiroid bezinde buyume olmaktadir.

Selenyum elementi de tiroid hormon metabolizmasinda onemli rol oynar. Selenyum mineralinin az alindigi durumlarda kanda TSH ve T4 hormonu yukselir, fakat T3 hormonu duser. Iyot yetmezligi ile birlikte selenyum eksikligi varsa iyot yetmezligine bagli hastaliklar daha siddetli olarak ortaya cikmaktadir.

Vucut agirligi veya buyuklugu ile tiroid hacmi arasinda iliski vardir. Ozellikle vucudun yagsiz kismi ile tiroid hacmi arasinda iliski oldugu gosterilmistir. Erkeklerde tiroid hacminin kadinlardan fazla olmasi ise erkeklerin vucut agirliginin daha fazla olmasi ile aciklanmaktadir.

Dogum sayisi da tiroid bezinin buyuklugunu etkiler. Gebelikte tiroid hacminde artma olmaktadir. Dogum sayisi arttikca tiroid hacmi artmaktadir. Bu durum ozellikle iyot yetmezligi olan bolgelerde daha fazladir.

Sigara icenlerde tiroid bezinin daha buyuk oldugu saptanmistir. Sigara icenlerin kanlarinda tiroid hormonu uretimini engelleyen tiyosiyanat isimli bir maddenin duzeyi artar. Artan tiyosiyanat hem kandaki iyotun tiroid bezi tarafindan tutulmasini onler hem de tiroid hormon olusumunu azalttigindan hipofiz bezinden TSH salinisi artarak daha fazla hormon uretilmesi saglanmaya calisilir. Artan TSH hormonu ise bu defa tiroid bezinde buyume yapar. Sigara icenlerde bu nedenle guatr sikligi daha fazladir.
Tiroid bezinde adet donemine gore kadinlarda degisiklikler olur. Tiroid hacmi iki adet kanamasi arasindaki donemin ilk yarisinda yaklasik % 50 kadar artabilmektedir. Iki adet arasindaki zamanin ikinci yarisinda (luteal faz) bu artis geriye doner ve bez eski haline doner. Bu hacim degisiklikleri ostrojen hormonunun tiroid bezindeki kanlanmayi etkilemesine bagli olarak olusmaktadir.

Genetik faktorler: Yukarida sayilan nedenler icinde en onemlisi genetik faktorlerdir. Tiroid bezindeki buyukluk % 71 oraninda genetik olarak belirlenmektedir. Guatrin bazi ailelerde sik gorulmesi de bunu desteklemektedir. Iyot yetmezligi olmayan bolgelerde saptanan guatrin nedeni genetik faktorler yani anne ve babamizdan gelen kalitimdir.
Alkol fazla icenlerde ise ilginc olarak guatr daha az gorulmektedir. Alkolun guatr sikligini nasil azalttigi tam bilinmemektedir; bu buyuk olasilikla alkolun tiroid bezi icin direk toksik etkisine baglidir.

Dogum kontrol hapi kullanan kadinlarda tiroid bezi hacmi daha kucuk bulunmustur.
Sekil 3’de normal tiroid bezi ile buyumus olan tiroid bezi kiyaslanarak sembolize edilmistir.

Guatr cesitleri:
Tiroid bezi buyumeleri yani guatr 3 sekilde olabilir:
1- Basit Guatr: Tiroid hormonlari normaldir. Bez icinde nodul yoktur. Tiroid bezinde buyume vardir. Bu nedenle buna basit guatr adi da verilir.
2- Noduler guatr: Tiroid bezi buyur ancak bez icinde nodul dedigimiz nohut veya leblebi buyuklugunde yumrular vardir. Noduler guatrda tiroid hormonlari normal veya artmis olabilir.
3- Dalan Guatr (Torasik veya Plonjan Guatr): Tiroid bezinin gogus kafesi icine dogru buyumesi ve gogus kafesi icine girmesi veya dalmasidir.